Thương mại điện tử (TMĐT) tại Việt Nam đang bùng nổ mạnh mẽ, mang lại vô vàn cơ hội kinh doanh và thúc đẩy sự phát triển kinh tế số. Theo Báo cáo chỉ số Thương mại điện tử Việt Nam 2023, quy mô thị trường TMĐT nước ta đã vượt mốc 20 tỷ USD, với tốc độ tăng trưởng ấn tượng 20% mỗi năm. Các sàn TMĐT lớn như Shopee, Lazada, TikTok Shop, Tiki đã trở thành một phần không thể thiếu trong đời sống tiêu dùng và kinh doanh.
Tuy nhiên, đi kèm với sự tăng trưởng vượt bậc này là những thách thức không nhỏ, đặc biệt là tình trạng xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ (SHTT) ngày càng gia tăng và tinh vi trên môi trường trực tuyến. Theo Bộ Khoa học và Công nghệ, 60% các đơn yêu cầu xử lý vi phạm SHTT từ 2019-2022 liên quan đến TMĐT.
Tại Luật Thiên Thanh, chúng tôi nhận thấy đây là một vấn đề cấp bách, đòi hỏi sự chung tay giải quyết từ nhiều phía. Bài viết này sẽ phân tích thực trạng, nguyên nhân và đề xuất các giải pháp toàn diện nhằm bảo vệ quyền SHTT, góp phần xây dựng một môi trường kinh doanh trực tuyến lành mạnh và bền vững tại Việt Nam.
1. Các Hình Thức Xâm Phạm Quyền Sở Hữu Trí Tuệ Phổ Biến Trên Sàn TMĐT
Mức độ tinh vi và đa dạng của các hành vi vi phạm SHTT trên TMĐT ngày càng đáng báo động. Các hình thức phổ biến mà Luật Thiên Thanh thường xuyên tiếp nhận tư vấn và xử lý bao gồm:
- Hàng giả, hàng nhái tràn lan: Đây là vấn nạn nghiêm trọng nhất. Các sản phẩm giả mạo nhãn hiệu, kiểu dáng, chất lượng… được bày bán công khai, khiến người tiêu dùng dễ bị lừa dối, gây tổn hại nặng nề cho thương hiệu chính hãng và sức khỏe người tiêu dùng.
- Xâm phạm quyền tác giả, quyền liên quan: Các sản phẩm số (nhạc, phim, sách, phần mềm) bị sao chép, phân phối trái phép; việc sử dụng hình ảnh, video, nội dung của người khác để quảng cáo sản phẩm mà không được phép diễn ra phổ biến.
- Vi phạm nhãn hiệu: Các gian hàng sử dụng trái phép nhãn hiệu đã được đăng ký của doanh nghiệp khác để bán sản phẩm, gây nhầm lẫn nghiêm trọng cho khách hàng về nguồn gốc và chất lượng.
- Bán hàng lậu, không rõ nguồn gốc: Sản phẩm nhập lậu, không có giấy phép kinh doanh, không rõ ràng về xuất xứ cũng được bày bán tràn lan, gây khó khăn cho công tác kiểm soát thị trường và thất thu thuế.
2. Nguyên Nhân Sâu Xa Của Tình Trạng Xâm Phạm Quyền SHTT Trên TMĐT
Để tìm ra giải pháp hiệu quả, cần nhìn nhận đúng những nguyên nhân cốt lõi dẫn đến vấn nạn này:
Nhận thức hạn chế về quyền SHTT: Nhiều người bán hàng và người tiêu dùng chưa hiểu rõ hoặc đánh giá thấp tầm quan trọng của SHTT. Tâm lý “ham rẻ” của một bộ phận người mua đã vô tình tiếp tay cho hàng giả, hàng nhái. Hệ thống giáo dục chưa chú trọng, thông tin tuyên truyền còn hạn chế cũng góp phần vào thực trạng này.
Chế tài xử phạt chưa đủ sức răn đe:
- Mức phạt hành chính hiện hành (ví dụ: tối đa 500 triệu đồng cho tổ chức vi phạm quyền sở hữu công nghiệp) thường không tương xứng với lợi nhuận khổng lồ mà các đối tượng thu được từ việc bán hàng giả, hàng nhái trên các sàn lớn. Nhiều kẻ vi phạm sẵn sàng coi đó như “chi phí kinh doanh”.
- Cách tính phạt dựa trên giá trị hàng hóa vi phạm còn nhẹ, không tạo được áp lực đủ lớn.
- Việc xử lý hình sự còn gặp nhiều khó khăn do quy trình tố tụng phức tạp, kéo dài và yêu cầu chứng cứ chặt chẽ, khiến đa số các vụ việc được xử lý bằng biện pháp hành chính (95% vụ việc theo số liệu của Cục SHTT).
Khó khăn trong kiểm soát số lượng gian hàng “khổng lồ”: Hàng triệu gian hàng trên mỗi sàn TMĐT khiến việc rà soát thủ công là bất khả thi. Các đối tượng vi phạm ngày càng tinh vi trong việc “lách luật”, làm giả sản phẩm rất giống thật hoặc đăng ký thông tin ảo, gây khó khăn cho việc truy vết.
Lợi nhuận “khủng” từ hành vi vi phạm: Hàng giả, hàng nhái có chi phí sản xuất cực thấp do không tốn kém R&D hay chi phí chất lượng, trong khi giá bán có thể gần bằng hàng thật. Mức lợi nhuận cao này là động lực chính khiến nhiều cá nhân, tổ chức bất chấp rủi ro pháp lý để vi phạm.
Trách nhiệm của sàn TMĐT còn “mờ nhạt”:
- Luật SHTT hiện hành (Điều 198b) quy định trách nhiệm của sàn TMĐT còn khá chung chung, chủ yếu yêu cầu có công cụ tiếp nhận yêu cầu gỡ bỏ sau khi vi phạm đã xảy ra, chứ không có công cụ đánh giá, ngăn chặn ngay từ đầu.
- Đáng lo ngại hơn, Luật SHTT còn quy định chi tiết các trường hợp sàn TMĐT được miễn trừ trách nhiệm và không phải tự giám sát dịch vụ hay chủ động tìm kiếm bằng chứng vi phạm. Điều này vô hình trung tạo kẽ hở cho hàng giả, hàng nhái lộng hành.
3. Hậu Quả Khôn Lường Của Việc Xâm Phạm Quyền SHTT
Vấn nạn này gây ra những hệ lụy nghiêm trọng cho toàn xã hội:
- Đối với các thương hiệu chính hãng: Mất doanh thu, sụt giảm thị phần, uy tín và hình ảnh thương hiệu bị tổn hại nghiêm trọng. Họ phải tốn kém nguồn lực lớn để giám sát và xử lý vi phạm.
- Đối với người tiêu dùng: Mất tiền oan khi mua phải hàng giả, hàng nhái kém chất lượng, thậm chí đối mặt với nguy cơ về sức khỏe và an toàn do sản phẩm không đảm bảo tiêu chuẩn. Đồng thời, quyền lợi bảo hành, đổi trả bị ảnh hưởng, dẫn đến mất niềm tin vào cả thương hiệu và môi trường mua sắm trực tuyến.
- Đối với Nhà nước và nền kinh tế: Thất thu ngân sách nhà nước do giảm doanh thu thuế từ các doanh nghiệp chính hãng và khó kiểm soát hàng hóa lậu. Môi trường kinh doanh trở nên bất bình đẳng, thiếu cạnh tranh lành mạnh. Nghiêm trọng hơn, tình trạng này làm giảm uy tín của Việt Nam trên trường quốc tế, ảnh hưởng tiêu cực đến thu hút đầu tư nước ngoài và sự phát triển bền vững của nền kinh tế số.
4. Giải Pháp Toàn Diện Để Chống Lại Xâm Phạm Quyền SHTT Trên TMĐT
Để đẩy lùi tình trạng này, Luật Thiên Thanh đề xuất một chuỗi các giải pháp đồng bộ, đòi hỏi sự phối hợp và nỗ lực không ngừng từ Nhà nước, các sàn TMĐT, doanh nghiệp và người tiêu dùng:
Thứ nhất: Nâng cao nhận thức và ý thức trách nhiệm:
- Tăng cường giáo dục và tuyên truyền: Đẩy mạnh các chiến dịch truyền thông về tầm quan trọng của SHTT, hậu quả của hành vi vi phạm cho cả người bán và người mua.
- Xây dựng văn hóa tiêu dùng: Khuyến khích người tiêu dùng ưu tiên hàng chính hãng, có nguồn gốc rõ ràng, nói không với hàng giả, hàng nhái.
Thứ hai: Hoàn thiện hệ thống pháp luật và cơ chế thực thi:
- Sửa đổi, bổ sung chế tài xử phạt: Sớm sửa đổi các Nghị định như 99/2013/NĐ-CP và 131/2013/NĐ-CP theo hướng tăng mạnh mức xử phạt hành chính đối với vi phạm SHTT, đặc biệt là trong môi trường trực tuyến, để đảm bảo tính răn đe tương xứng với lợi nhuận thu được. Cần tính toán mức phạt cao hơn nhiều lần so với giá trị hàng hóa vi phạm.
- Tăng cường năng lực cơ quan chức năng: Trang bị các công cụ kỹ thuật số, đào tạo chuyên sâu để lực lượng quản lý thị trường, thanh tra, công an có thể phát hiện, điều tra và xử lý vi phạm trên TMĐT một cách nhanh chóng, hiệu quả.
- Đẩy mạnh xử lý hình sự: Tăng cường điều tra, truy tố và xét xử nghiêm minh các vụ án xâm phạm quyền SHTT nghiêm trọng bằng biện pháp hình sự để tạo tính răn đe mạnh mẽ hơn.
Thứ ba: Nâng cao vai trò và trách nhiệm của các sàn TMĐT:
- Bổ sung quy định pháp luật về trách nhiệm chủ động: Luật SHTT cần bổ sung quy định rõ ràng về trách nhiệm của sàn TMĐT trong việc chủ động kiểm soát, giám sát và ngăn chặn hành vi xâm phạm SHTT ngay từ khâu đăng tải sản phẩm, thay vì chỉ phản ứng sau khi có khiếu nại.
- Áp dụng công cụ công nghệ: Buộc các sàn TMĐT phải áp dụng các công cụ công nghệ tiên tiến như AI, Machine Learning, nhận diện hình ảnh để tự động phát hiện và gỡ bỏ sản phẩm vi phạm.
- Cơ chế xử lý nghiêm khắc đối với gian hàng vi phạm: Thiết lập cơ chế hợp tác hiệu quả với chủ sở hữu quyền, xử lý nhanh chóng các khiếu nại. Cần có chế tài mạnh mẽ hơn như khóa tài khoản vĩnh viễn, cấm đăng ký lại đối với các gian hàng có hành vi xâm phạm tái diễn.
Thứ tư: Ứng dụng công nghệ trong phòng chống vi phạm:
- Triển khai đồng bộ các công nghệ tiên tiến: Phát triển và áp dụng Trí tuệ nhân tạo (AI), Học máy (Machine Learning), và Phân tích dữ liệu lớn (Big Data) không chỉ tại các sàn mà còn ở cấp độ quản lý nhà nước để phát hiện, ngăn chặn vi phạm tự động và hiệu quả hơn.
- Phát triển nền tảng hỗ trợ chủ sở hữu quyền: Xây dựng các công cụ và nền tảng giúp chủ sở hữu quyền dễ dàng giám sát, phát hiện và gửi yêu cầu xử lý vi phạm trên các sàn TMĐT.
Thứ năm: Tăng cường hợp tác quốc tế:
- TMĐT là hoạt động xuyên biên giới, do đó cần đẩy mạnh hợp tác với các tổ chức quốc tế, các quốc gia khác, và đặc biệt là với các chủ sở hữu quyền SHTT nước ngoài trong việc chia sẻ thông tin, kinh nghiệm và hỗ trợ lẫn nhau trong cuộc chiến chống lại vi phạm.
Với sự phối hợp đồng bộ và nỗ lực không ngừng từ tất cả các bên liên quan, Luật Thiên Thanh tin rằng chúng ta có thể xây dựng một môi trường TMĐT lành mạnh, minh bạch và tôn trọng quyền SHTT, góp phần thúc đẩy sự sáng tạo và phát triển bền vững của nền kinh tế số Việt Nam.
Hotline/Zalo: 0332.672.789
Email: [email protected]
Hoặc đến trực tiếp văn phòng của Chúng tôi tại:
Hà Nội : Phòng 302, tầng 3, 142 Lê Duẩn, phường Văn Miếu – Quốc Tử Giám, Hà Nội
Hồ Chí Minh: Phòng 6.16 RiverGate Residence, số 151 – 155 đường Bến Vân Đồn, Phường Khánh Hội, Hồ Chí Minh
